Από τα ταμπού στα δικαιώματα: πού τελειώνει η φύση και πού αρχίζει η κοινωνία;

Κάποτε, στη Θεολογική Σχολή Αθηνών, ο αείμνηστος καθηγητής μας Κώστας Παπέτρου, μιλώντας για τα ταμπού, επέμενε ότι κάθε κοινωνία έχει ανάγκη από όρια. Υποστήριζε ότι ορισμένα από αυτά λειτουργούν ως μηχανισμοί συνοχής του κοινωνικού συνόλου. Τότε, ως ανήσυχο και μάλλον αντικομφορμιστικό πνεύμα, αντιδρούσα. Αναρωτιόμουν γιατί μια κοινωνία χρειάζεται ταμπού και γιατί να μη θέτει τα πάντα υπό αμφισβήτηση. Χρόνια αργότερα, καταλαβαίνω καλύτερα την ερώτηση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποδέχομαι αυτομάτως την απάντηση.

Οι κοινωνίες πράγματι εξελίσσονται αμφισβητώντας όσα κάποτε θεωρούσαν αυτονόητα. Αν δεν συνέβαινε αυτό, πολλές κατακτήσεις που σήμερα θεωρούμε στοιχειώδεις — τα δικαιώματα των γυναικών, η προστασία των παιδιών, η ισότητα ενώπιον του νόμου, η ελευθερία επιλογής — δεν θα υπήρχαν. Το γεγονός όμως ότι ένα όριο μπορεί να αμφισβητηθεί δεν σημαίνει ότι κάθε όριο είναι αναγκαστικά παράλογο. Και το γεγονός ότι η κοινωνία αλλάζει δεν σημαίνει ότι κάθε αλλαγή αποτελεί αυτομάτως πρόοδο. Εκεί, νομίζω, βρίσκεται η πραγματικά δύσκολη συζήτηση.

Μια κοινωνία που επαναπροσδιορίζει τον εαυτό της

Ο σύγχρονος άνθρωπος διαθέτει δυνατότητες που πριν από λίγες γενιές θα έμοιαζαν σχεδόν μεταφυσικές. Η ιατρική παρεμβαίνει στην αναπαραγωγή, η τεχνολογία μεταβάλλει τον τρόπο που εργαζόμαστε, επικοινωνούμε και σχετιζόμαστε, ενώ παραδοσιακοί κοινωνικοί ρόλοι επανεξετάζονται. Έννοιες όπως οικογένεια, φύλο, μητρότητα και πατρότητα συζητούνται πλέον με τρόπους που οι προηγούμενες γενιές δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν.

Μέσα σε αυτή την αλλαγή, όμως, χρειάζεται ακρίβεια. Άλλο είναι το βιολογικό φύλο και τα χαρακτηριστικά του σώματος, άλλο η ταυτότητα φύλου και άλλο ο σεξουαλικός προσανατολισμός. Ένας ομοφυλόφιλος άνδρας δεν αμφισβητεί αναγκαστικά ότι είναι άνδρας επειδή ερωτεύεται άνδρες. Αντίστοιχα, μία λεσβία δεν παύει να είναι γυναίκα επειδή ερωτεύεται γυναίκες. Η διάκριση αυτή είναι σημαντική, γιατί διαφορετικά συζητάμε για διαφορετικά πράγματα χρησιμοποιώντας τις ίδιες λέξεις και, αντί για διάλογο, δημιουργούμε σύγχυση.

Από την ανοχή στην ισότητα

Για πολλά χρόνια τα ομοφυλόφιλα άτομα αντιμετωπίστηκαν με φόβο, προκατάληψη, κοινωνικό αποκλεισμό, ακόμη και ως ψυχικά ασθενείς. Η επιστήμη έχει εδώ και δεκαετίες απορρίψει την αντίληψη της ομοφυλοφιλίας ως ψυχικής διαταραχής. Αυτό, για μένα, δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Ο κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα στην αξιοπρέπεια, στην προσωπική του ζωή, στην ελεύθερη έκφραση και στην ίση προστασία από τον νόμο. Το αν συμφωνώ ή διαφωνώ με τις προσωπικές επιλογές ενός ανθρώπου δεν μπορεί να αποτελεί κριτήριο για το αν αυτός ο άνθρωπος δικαιούται σεβασμό.

Το 2024 η Ελλάδα επέκτεινε τον πολιτικό γάμο και στα ζευγάρια του ίδιου φύλου με τον Ν. 5089/2024. Ως συνέπεια της ένταξής τους στο καθεστώς του γάμου, εφαρμόζονται και σε αυτά οι σχετικές διατάξεις για την κοινή υιοθεσία. Έτσι, ένα μεγάλο μέρος της συζήτησης που κάναμε πριν από λίγα χρόνια έχει ήδη περάσει από το επίπεδο της θεωρίας στο επίπεδο της κοινωνικής πραγματικότητας.

Χρειάζεται, επίσης, να αναγνωρίσουμε κάτι ακόμη. Το επιχείρημα ότι ένα παιδί που μεγαλώνει με δύο άνδρες ή δύο γυναίκες θα παρουσιάσει αναγκαστικά προβλήματα επειδή δεν μεγαλώνει με μητέρα και πατέρα δεν επιβεβαιώνεται από τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα. Οι μέχρι σήμερα έρευνες δεν δείχνουν ότι ο σεξουαλικός προσανατολισμός των γονέων, από μόνος του, οδηγεί σε χειρότερη ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Αυτό είναι ένα δεδομένο που οφείλουμε να λάβουμε σοβαρά υπόψη, ακόμη και όταν έρχεται σε σύγκρουση με προσωπικές ή παραδοσιακές αντιλήψεις μας.

Η ποιότητα μιας οικογένειας δεν εξαντλείται στη σύνθεση των φύλων της. Υπάρχουν οικογένειες με μητέρα και πατέρα γεμάτες αγάπη και ασφάλεια, όπως υπάρχουν και οικογένειες με μητέρα και πατέρα γεμάτες βία, εγκατάλειψη ή φόβο. Υπάρχουν μονογονεϊκές οικογένειες, θετές οικογένειες, οικογένειες αναδοχής και πλέον οικογένειες με δύο γονείς του ίδιου φύλου. Το ερώτημα, επομένως, δεν μπορεί να είναι μόνο ποιο είναι το φύλο των γονέων. Πρέπει να είναι και αν αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να αγαπήσουν, να φροντίσουν, να προστατεύσουν και να μεγαλώσουν υπεύθυνα ένα παιδί. Εδώ η προσωπική μου απάντηση είναι ναι.

Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στη γονεϊκότητα και στην αναπαραγωγή

Εδώ αρχίζει, για μένα, το δυσκολότερο μέρος της συζήτησης. Το δικαίωμα ενός ανθρώπου να παντρευτεί τον άνθρωπο που αγαπά, η δυνατότητα να υιοθετήσει ένα παιδί και η δυνατότητα να χρησιμοποιήσει το σώμα ενός τρίτου προσώπου προκειμένου να αποκτήσει βιολογικό απόγονο δεν είναι ακριβώς το ίδιο ηθικό ερώτημα. Και θεωρώ λάθος να τα αντιμετωπίζουμε ως ένα ενιαίο πακέτο στο όνομα της ισότητας.

Ιδιαίτερα η παρένθετη μητρότητα δημιουργεί σοβαρά ζητήματα βιοηθικής, τα οποία δεν εξαφανίζονται ανάλογα με τον σεξουαλικό προσανατολισμό των υποψήφιων γονέων. Ποια είναι τα όρια της αναπαραγωγικής αυτονομίας; Μπορεί η επιθυμία μου να αποκτήσω ένα βιολογικό παιδί να δημιουργεί δικαίωμα στη συμμετοχή του σώματος ενός τρίτου ανθρώπου; Πόσο ελεύθερη είναι πραγματικά η συναίνεση μιας γυναίκας όταν στη διαδικασία εμπλέκεται οικονομική ανάγκη; Πώς αποτρέπεται η εμπορευματοποίηση της κύησης; Ποια δικαιώματα πρέπει να έχει η κυοφόρος; Και, πάνω απ' όλα, πού τοποθετείται το συμφέρον του παιδιού;

Αυτά τα ερωτήματα δεν είναι ούτε «ομοφοβικά» ούτε «προοδευτικά». Είναι βιοηθικά ερωτήματα και αφορούν όλους μας. Στην Ελλάδα η παρένθετη μητρότητα επιτρέπεται υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και αφορά γυναίκα η οποία επιθυμεί να αποκτήσει παιδί αλλά αδυνατεί να κυοφορήσει για ιατρικούς λόγους. Προσωπικά εξακολουθώ να διατηρώ σοβαρές επιφυλάξεις απέναντι στη διεύρυνση της παρένθετης μητρότητας ως γενικού μέσου απόκτησης παιδιού.

Η επιφύλαξή μου αυτή δεν προκύπτει από την αντίληψη ότι ένας ομοφυλόφιλος άνθρωπος αξίζει λιγότερο ούτε από την πεποίθηση ότι ένα ομόφυλο ζευγάρι δεν μπορεί να αγαπήσει ή να μεγαλώσει ένα παιδί. Προκύπτει από το γεγονός ότι στο συγκεκριμένο ζήτημα δεν εμπλέκονται μόνο οι δύο άνθρωποι που επιθυμούν να γίνουν γονείς. Εμπλέκεται ένας τρίτος άνθρωπος, η κυοφόρος, και ένας τέταρτος, το παιδί που θα γεννηθεί. Και όταν τα δικαιώματα και οι επιθυμίες πολλών ανθρώπων συναντώνται, το «θέλω» δεν μπορεί από μόνο του να αποτελεί την τελική απάντηση.

Τελικά τι σημαίνει πρόοδος;

Ίσως εκεί βρίσκεται και ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που κάνουμε στον δημόσιο διάλογο. Χωριζόμαστε γρήγορα σε δύο στρατόπεδα: από τη μία οι «προοδευτικοί» και από την άλλη οι «συντηρητικοί». Στη συνέχεια, ο καθένας υπερασπίζεται το στρατόπεδό του και πολλές φορές σταματά να ακούει τα επιχειρήματα του άλλου. Δεν πιστεύω ότι έτσι προχωρούν οι κοινωνίες.

Δεν θεωρώ προοδευτικό να αρνούμαστε σε έναν άνθρωπο την αξιοπρέπειά του επειδή είναι ομοφυλόφιλος. Δεν θεωρώ, όμως, και προοδευτικό να χαρακτηρίζουμε αυτομάτως ως σκοταδιστή οποιονδήποτε τολμά να θέσει ένα πραγματικό βιοηθικό ερώτημα. Η δημοκρατική κοινωνία πρέπει να μπορεί να κάνει και τα δύο: να προστατεύει τον άνθρωπο από τις διακρίσεις και ταυτόχρονα να συζητά τα όρια της τεχνολογίας και των δικαιωμάτων.

Η αγάπη έχει τεράστια σημασία στην ανατροφή ενός παιδιού, δεν είναι όμως η μοναδική αρχή πάνω στην οποία οικοδομούμε νόμους. Χρειάζονται επίσης ευθύνη, προστασία του αδύναμου, επιστημονικά δεδομένα, δικαιοσύνη και πρόβλεψη των συνεπειών των αποφάσεών μας. Ίσως τελικά αυτό να εννοούσε ο καθηγητής μου όταν μιλούσε για τα όρια μιας κοινωνίας: όχι ότι τα όρια πρέπει να παραμένουν αιώνια αμετακίνητα, αλλά ότι πριν τα γκρεμίσουμε πρέπει να γνωρίζουμε γιατί δημιουργήθηκαν και πριν δημιουργήσουμε καινούργια πρέπει να ξέρουμε ποιον προστατεύουν.

Δεν ξέρω αν η εξέλιξη της κοινωνίας βρίσκεται στην κατάργηση των ταμπού. Πιστεύω όμως ότι βρίσκεται στην ικανότητά μας να τα εξετάζουμε χωρίς φόβο, να διατηρούμε όσα εξακολουθούν να έχουν λόγο ύπαρξης και να εγκαταλείπουμε όσα βασίζονται στην προκατάληψη. Και, κυρίως, να έχουμε το θάρρος να παραδεχόμαστε ότι σε ορισμένα από τα μεγάλα ηθικά ερωτήματα της εποχής μας δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις.

Γιατί η πρόοδος μιας κοινωνίας ίσως δεν κρίνεται από το πόσο γρήγορα καταργεί τα όριά της ούτε από το πόσο πεισματικά τα διατηρεί. Κρίνεται από το αν είναι ικανή να τα επανεξετάζει με γνώση, ελευθερία, σεβασμό στον άνθρωπο και επίγνωση των συνεπειών.

Σταυρούλα Τσιώλη