Μεγαλώνουμε άριστους μαθητές — αλλά ξέρουν να σταθούν μόνοι τους;

Υπάρχει μια ερώτηση που κάνουμε σχεδόν αυτόματα στα παιδιά μας: «Πώς έγραψες;». Ρωτάμε για τους βαθμούς, για το διαγώνισμα, για τα αγγλικά, για το πτυχίο που έρχεται, για το αν διάβασαν, αν τελείωσαν τις εργασίες τους, αν είναι έτοιμα για το επόμενο βήμα. Και είναι λογικό. Θέλουμε να προχωρήσουν, να μορφωθούν, να έχουν επιλογές. Κάνουμε ό,τι μπορούμε για να τους δώσουμε εφόδια που ίσως εμείς δεν είχαμε. Αναρωτιέμαι όμως αν, μέσα σε όλη αυτή την προσπάθεια, ξεχνάμε καμιά φορά μια άλλη ερώτηση: όταν το παιδί μου χρειαστεί κάποτε να μείνει μόνο του, θα ξέρει τι να κάνει;

Όχι σε ένα διαγώνισμα. Στην πραγματική ζωή. Θα μπορεί να μαγειρέψει κάτι απλό; Να βάλει ένα πλυντήριο; Να διαχειριστεί τα χρήματά του; Να κλείσει ένα ραντεβού χωρίς να πάρει πρώτα τηλέφωνο τη μαμά; Να αντιμετωπίσει μια μικρή δυσκολία χωρίς να περιμένει την βοήθεια κάποιου άλλου; Και προτίστως, θα νιώθει ότι μπορεί;

Μήπως κάνουμε πάρα πολλά για τα παιδιά μας;

Η αφορμή για αυτές τις σκέψεις ήταν ένα πρόσφατο άρθρο στον Guardian γύρω από τις δεξιότητες ζωής που λείπουν από αρκετούς νέους όταν φεύγουν για σπουδές. Νέοι με καλούς βαθμούς, γνώσεις, δραστηριότητες και προσόντα, που όμως δυσκολεύονται με πράγματα πολύ πιο απλά: πώς λειτουργεί ένα πλυντήριο, τι ψωνίζω για μία εβδομάδα, πώς μαγειρεύω δύο βασικά φαγητά, πώς διαχειρίζομαι τα χρήματά μου. Και μια πρώτη εύκολη αντίδραση θα ήταν να πούμε: «Μα καλά, δεν ξέρουν ούτε αυτά;». Δεν νομίζω όμως ότι είναι τόσο απλό. Ίσως το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί δεν τα έμαθαν τα παιδιά. Ίσως είναι αν τους δώσαμε ποτέ πραγματικά την ευκαιρία να τα μάθουν.

Γιατί πολλές φορές, από αγάπη, από βιασύνη ή απλώς επειδή έτσι κάνουμε την καθημερινότητάμας πιο εύκολη, στο τέλος καταλήγουμε να τα κάνουμε όλα εμείς. Ετοιμάζουμε, μαζεύουμε, θυμίζουμε, οργανώνουμε, προλαβαίνουμε, διορθώνουμε. Και πριν ακόμη εμφανιστεί ένα μικρό πρόβλημα, έχουμε ήδη βρει τη λύση.

«Άσε, θα το κάνω εγώ»

Πόσες φορές δεν έχουμε πει «άσε, θα το κάνω εγώ, γιατί θα αργήσουμε», «άσε το πλυντήριο, θα τα μπερδέψεις», «δώσ’ το μου να πάρω εγώ τηλέφωνο», «θα σου φτιάξω εγώ την τσάντα, γιατί θα ξεχάσεις κάτι»; Είναι πιο γρήγορο και συνήθως γίνεται με τις καλύτερες προθέσεις. Μόνο που κάθε φορά που κάνουμε εμείς κάτι που θα μπορούσε σιγά σιγά να κάνει το παιδί, του αφαιρούμε και μια μικρή ευκαιρία να μάθει.

Για να γίνει ένα παιδί αυτόνομο, κάποια στιγμή θα πρέπει να κάνει κάτι αργά. Να το κάνει λάθος. Να ξεχάσει. Να αποτύχει λίγο. Να ξαναδοκιμάσει. Και αυτό για έναν γονιό είναι δυσκολότερο απ’ όσο ακούγεται.

Η ανεξαρτησία δεν εμφανίζεται ξαφνικά στα 18

Συχνά σκεφτόμαστε την αυτονομία σαν κάτι που θα εμφανιστεί ξαφνικά όταν το παιδί ενηλικιωθεί. Τελειώνει το σχολείο, περνά στο πανεπιστήμιο, φεύγει από το σπίτι και, κάπως μαγικά, πρέπει πλέον να ξέρει να φροντίζει τον εαυτό του. Φυσικά δεν λειτουργεί έτσι. Η ανεξαρτησία χτίζεται χρόνια πριν.

Ξεκινά από πολύ μικρά πράγματα. Να μαζέψει τα παιχνίδια του. Να ετοιμάσει την τσάντα του. Να βάλει τα βρόμικα ρούχα εκεί που πρέπει. Αργότερα να φτιάξει ένα τοστ, ένα αυγό, ένα απλό γεύμα. Να πάει μόνο του να αγοράσει κάτι και να πάρει σωστά τα ρέστα. Να θυμηθεί μια υποχρέωση χωρίς να του τη θυμίσουμε πέντε φορές. Και όσο μεγαλώνει, μεγαλώνει μαζί του και η ευθύνη. Ένας έφηβος μπορεί να μάθει να χρησιμοποιεί το πλυντήριο, να μαγειρεύει μερικά φαγητά, να οργανώνει ένα μικρό εβδομαδιαίο budget, να κλείνει μόνος του ένα ραντεβού, να επικοινωνεί με έναν ενήλικα όταν χρειάζεται κάτι. Δεν είναι απλώς «δουλειές του σπιτιού». Είναι πρόβα ενήλικης ζωής.

Το παιδί που τα έχει όλα έτοιμα δεν είναι πάντα το πιο τυχερό

Αυτό ίσως είναι και το πιο δύσκολο σημείο. Έχουμε συνδέσει τη φροντίδα με το να μην ταλαιπωρείται το παιδί. Θέλουμε να του κάνουμε τη ζωή πιο εύκολη. Και όμως, ένα παιδί που δεν χρειάζεται ποτέ να λύσει κάτι μόνο του μπορεί να φτάσει στην ενηλικίωση έχοντας μάθει κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που θέλαμε: ότι πάντα θα υπάρχει κάποιος άλλος να αναλαμβάνει.

Η αυτοπεποίθηση δεν χτίζεται μόνο όταν λέμε σε ένα παιδί «μπράβο, μπορείς». Χτίζεται κυρίως όταν το παιδί δοκιμάζει κάτι και ανακαλύπτει μόνο του: «Τελικά μπορώ.» Ακόμη κι αν την πρώτη φορά δεν τα καταφέρει καλά. Ίσως μάλιστα το πιο πολύτιμο πράγμα που μπορούμε να του δώσουμε να μην είναι η λύση, αλλά η εμπειρία ότι μπορεί να βρει τη λύση.

Οι βαθμοί έχουν σημασία — αλλά δεν είναι το μόνο που μετράει

Φυσικά και οι βαθμοί έχουν σημασία. Η μόρφωση έχει σημασία, η προσπάθεια έχει σημασία, οι ξένες γλώσσες, οι σπουδές, η καλλιέργεια, όλα αυτά είναι πολύτιμα. Το θέμα δεν είναι να τα βάλουμε απέναντι στις πρακτικές δεξιότητες. Το θέμα είναι να μη θεωρήσουμε ότι ένας νέος είναι έτοιμος για τη ζωή μόνο και μόνο επειδή είναι καλός μαθητής.

Μπορεί κάποιος να γνωρίζει δύο ξένες γλώσσες και να μην ξέρει πώς να διαχειριστεί 100 ευρώ για μία εβδομάδα. Να γράφει άριστα στις εξετάσεις αλλά να πανικοβάλλεται όταν πρέπει να τηλεφωνήσει κάπου μόνος του. Να έχει εξαιρετικό βιογραφικό και να δυσκολεύεται να οργανώσει μια απλή καθημερινότητα χωρίς συνεχή καθοδήγηση. Και αυτά επίσης είναι πράγματα που μαθαίνονται.

Μήπως χρειάζεται να κάνουμε λίγο πίσω;

Δεν υπάρχει κάποια λίστα με πράγματα που πρέπει οπωσδήποτε να έχει κατακτήσει ένα παιδί σε συγκεκριμένη ηλικία. Κάθε παιδί είναι διαφορετικό και κάθε οικογένεια λειτουργεί διαφορετικά. Ίσως όμως αξίζει πού και πού να κοιτάζουμε την καθημερινότητά μας και να αναρωτιόμαστε: υπάρχει κάτι που κάνω ακόμη εγώ και θα μπορούσε πλέον να αρχίσει να το κάνει μόνο του;

Μερικές φορές θα χρειαστεί να συγκρατηθούμε για να μην επέμβουμε. Να το αφήσουμε να θυμηθεί. Να το αφήσουμε να ρωτήσει. Να το αφήσουμε ακόμη και να κάνει ένα μικρό λάθος.

Γιατί τα μικρά λάθη, όταν οι συνέπειές τους είναι ασφαλείς, είναι ένας πολύ καλός τρόπος προετοιμασίας για τη ζωή. Αν ξοδέψει όλο το χαρτζιλίκι του στις πρώτες δύο ημέρες, ίσως η εμπειρία να του μάθει περισσότερα για τη διαχείριση χρημάτων από δέκα συζητήσεις. Αν ξεχάσει κάτι, ίσως την επόμενη φορά βρει μόνο του έναν τρόπο να το θυμάται. Αν κάψει το πρώτο φαγητό, δεν έγινε τίποτα. Το δεύτερο πιθανότατα θα είναι καλύτερο.

Τι θέλουμε τελικά να μπορεί να κάνει το παιδί μας;

Κάποτε τα παιδιά μας θα φύγουν από το σπίτι. Και τότε δεν θα μπορούμε να είμαστε δίπλα τους κάθε φορά που κάτι δεν πάει όπως το είχαν σχεδιάσει. Αυτό βέβαια είναι και το φυσιολογικό. Ο στόχος της γονεϊκής φροντίδας δεν μπορεί να είναι να μας χρειάζονται για πάντα. Είναι, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, να τα βοηθήσουμε ώστε κάποια μέρα να μη μας χρειάζονται για τα πάντα. Να μπορούν να ζητούν βοήθεια όταν πραγματικά τη χρειάζονται, χωρίς όμως να φοβούνται να σταθούν πρώτα στα δικά τους πόδια.

Γι’ αυτό ίσως, μαζί με το γνώριμο «τι βαθμό πήρες;», αξίζει πού και πού να κάνουμε και μια άλλη ερώτηση: «Πες μου κάτι που κάταφερες πρόσφατα να κάνεις χωρίς να ζητήσεις βοήθεια» Γιατί ένα παιδί δεν προετοιμάζεται για το μέλλον μόνο μέσα από βιβλία, βαθμούς και πιστοποιήσεις. Προετοιμάζεται κάθε φορά που του δίνουμε λίγο περισσότερο χώρο να δοκιμάσει, να αναλάβει, να αποτύχει και να ξαναπροσπαθήσει.

Και ίσως τελικά αυτή να είναι μία από τις δυσκολότερες πλευρές της γονεϊκότητας: να ξέρουμε πότε πρέπει να βοηθήσουμε — και πότε πρέπει λίγο να κάνουμε πίσω.

Αφορμή για το άρθρο στάθηκε πρόσφατο δημοσίευμα του The Guardian για τις δεξιότητες ζωής που συχνά λείπουν από νέους όταν φεύγουν για σπουδές.

The Guardian – Middle-class parenting neglects life skills that are essential for students